Kuðungsígræðslutæki er hjálpartæki, sem gefur heyrnarlausum og alvarlega heyrnarskertum einstaklingum möguleika á að heyra hljóð og/eða talað mál mun betur en með hinum hefðbundnu heyrnartækjum. Hefðbundin heyrnartæki magna upp heyrnarleifarnar, sem eftir eru, en kuðungsígræðslutækið byggir upp eins konar gerviheyrn. Það gerir það að verkum, að hljóðin berast á réttan stað í kuðunginn, sem verður til þess að notandinn heyrir litróf hljóðanna mun betur, allt frá dýpsta bassa til ljósustu diskant tóna.
Tækið er samsett úr innri (implant) og ytri hluta (processor). Innri hlutinn er ekki sjáanlegur. Hann er samsettur af móttakara, sem liggur undir húð rétt fyrir ofan eyrað og rafskautum, sem liggja í mjóum silíkon þræði inn í kuðunginum.
Ytri hlutinn liggur yfirleitt bak við eyra svipað og hin hefðbundu heyrnartæki gera. Hann er samsettur af hljóðnema, sendi, rafhlöðuhluta og talgervli, sem er stilltur fyrir hvern og einn. Hægt er að bera rafhlöðuhluta tækisins á mismunandi hátt.
Hljóðneminn nemur hljóðin og sendir þau áfram til talgervilsins, sem vinnur úr þeim, kóðar og sendir svo áfram upp í sendi. Sendirinn flytur svo skilaboðin yfir í móttakara, sem er hluti af innri hlutanum. Hann breytir kóðanum í rafboð, sem berast svo áfram í rafskautin, sem búið er að koma fyrir í kuðungi innra eyrans. Þaðan berast boðin í taugaenda heyrnartaugarinnar. Heyrnartaugin ber svo boðin áfram í þann hluta heilans, sem skynjar þau sem hljóð.
Notandinn getur stillt tækið með fjarstýringu, sem fylgir með. Á henni er hægt að hækka/lækka styrkinn og skipta á milli hlustunarprógramma eftir þörfum o.fl.
Ekki hefur verið þörf á að endurnýja innri búnaðinn hjá þeim fullorðnu einstaklingum, sem hafa fengið kuðungsígræðslu á Íslandi. Innri búnaðurinn er mjög traustur og bilana- tíðni afar sjaldgæf.
Hjá börnum er talið líklegt að skipta þurfi um innri búnaðinn á 20-30 ára fresti og ástæðan þá talin sú, að svo mikil tækniþróun hafi átt sér stað, að það borgi sig að endurnýja búnaðinn. Sú aðgerð er ekki eins umfangsmikil og þegar búnaðinum var komið fyrir í fyrsta sinn.
Hægt er að velja á milli tveggja tegunda af kuðungsígræðslutækjum, sem koma hvort frá sínum framleiðanda, MedEl í Austurríki og Cochelar í Ástralíu. Læknir og heyrnarfræðingur kynna tækin fyrir væntanlegum notendum og fara yfir möguleika þeirra. Þegar búið er að ganga frá vali á tækinu þá er það val bindandi, það er að segja ekki er hægt að skipta um framleiðanda þegar búið er að setja innri hlutann af tækinu á sinn stað.
Í október 2010 höfðu 58 einstaklingar alls farið í kuðungsígræðslu á Íslandi og þar af fóru 18 í aðgerð sem börn. 16 þessara barna fóru í aðgerð eftir árið 2000 en þá var gerður samningur við Huddinge sjúkrahúsið í Stockhólmi, sem nú heitir Karolinska sjúkrahúsið Huddinge, um þessar aðgerðir fyrir Íslendinga. Áður voru aðgerðir gerðar í Oslo og ein, sú allra fyrsta, var gerð í Los Angeles árið 1988.
Við skiptin yfir til Svíþjóðar voru ýmsar breytingar gerðar á bæði undirbúningi og eftirmeðferð skjólstæðinganna, sem hvoru tveggja fer nú fram á Íslandi.
Ýmsar heyrnarfræðilegar og læknisfræðilegar rannsóknir þurfa að fara fram áður en hægt er að segja til um hvort kuðungsígræðsla komi til greina fyrir skjólstæðing. Því ferli er stýrt af yfirlækni Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands.
Eftir aðgerð fer fram mikið ferli stillinga tækjanna hjá heyrnarfræðingum og þjálfun í hlustun hjá talmeinafræðingum. Þetta ferli er að sjálfsögðu mun umfangsmeira þegar um börn er að ræða. Þar þarf oftast að byggja upp bæði heyrn og mál, sem ekki hefur verið til staðar áður.
Kuðungsígræðsla er kynnt fullorðnum skjólstæðingum, þegar heyrnin er komin niður fyrir ákveðin mörk þ.e. bæði í tónheyrn og talgreiningu og venjuleg heyrnartæki gagnast ekki lengur. Grundvallaratriði er, að heyrnartaug og heilasvæði heyrnar séu heilbrigð, þ.e. að skaðinn sé í innra verki kuðungs eyrans. Einnig að heyrnarleysið hafi ekki varað of lengi og notuð hafi verið heyrnartæki, sem halda við örvun heyrnartaugarinnar.
Þegar ástæðan fyrir heyrnarleysinu er heilahimnubólga, þarf að gera aðgerð innan fáeinna mánaða vegna kalkmyndana, sem geta átt sér stað í kuðunginum.
Þegar um börn er að ræða, er mikilvægt að aðgerðin sé gerð sem allra fyrst eftir greiningu en þó er hún ekki gerð almennt fyrr en undir eins árs aldur. Dæmi eru um aðgerðir á yngri börnum en ársgömlum. Rannsóknir hafa sýnt, að geysilegur munur er á máltöku talmáls hjá börnum, sem farið hafa í aðgerð t.d. fjögurra ára eða ársgömul, þar sem þau síðarnefndu ná almennt betri árangri.
Eftir að skimun á heyrn ungbarna hófst á Íslandi í apríl 2007, hafa skapast aðstæður til að finna flest þessi börn það snemma, að markviss málörvun getur hafist fljótlega eftir fæðingu. Örvun heyrnarsvæða getur hafist samtímis með heyrnartækjum og undirbúningur fyrir kuðungsígræðslu, sem þá er möguleg strax og barnið er tilbúið fyrir hana. Þannig nær barnið að heyra miklu lengur á næmasta skeiði máltökunnar, sem er fyrstu þrjú til fjögur árin.
Aðgerðin er skjólstæðingi að kostnaðarlausu að öllu leyti. Ferðir, sjúkrahúsdvöl, tækið, bæði innri og ytri hluti, er greitt af íslenska ríkinu. Greitt er fyrir foreldra sem fylgdarmenn með börnum en ekki er greitt fyrir fylgdarmann með fullorðnum nema í sérstökum undantekningartilfellum.
Þegar að því kemur að endurnýja ytri búnað tækjanna, sem auðvitað slitna eins og önnur rafmagnstæki, þarf fullorðinn einstaklingur að greiða 10% af verði tækisins en börn fá tækið endurgjaldslaust.
Tækin er hægt að hafa annað hvort með hlaðanlegum rafhlöðum eða venjulegum rafhlöðum. Fullorðinn greiðir 10% af verði fyrir venjulegar rafhlöður á Heyrnar- og talmeinastöð en börn ekkert.
Nú eru 16 börn með kuðungsígræðslu á aldrinum 2 til 16 ára. 10 þeirra eru í grunnskóla nú og langflest í Hlíðaskóla í Reykjavík. Tvö eru í skólum á landsbyggðinni. Hlíðaskóli er eini skólinn á landinu þar sem er skilgreind þjónusta fyrir heyrnarlaus og heyrnarskert börn. Börnin á leikskólaaldri, 5 að tölu, eru öll í leikskólanum Sólborg í Reykjavík, sem er sömuleiðis eini leikskólinn með skilgreinda þjónustu við heyrnarlaus og heyrnarskert börn. Eitt barnanna er komið í framhaldsskóla.
Þróun mála í kuðungsígræðslu í heiminum er mjög ör þar sem helst í hendur þróun tækni- og læknavísinda. Við Íslendingar höfum borið gæfu til að vera þátttakendur á þessu sviði og stöndum mjög framarlega miðað við þær þjóðir, sem við berum okkur saman við.
Bryndís Guðmundsdóttir, Guðrún Skúladóttir
Heyrnarfræðingar
