Heyrn og málskilningur
Börn bregðast nokkuð misjafnlega við hljóðum, en í grófum dráttum mætti líta á eftirfarandi sem eðlilegar væntingar:
- Fyrstu vikurnar: Barnið hrekkur við, vaknar eða grætur við snöggan hávaða í 1-2 metra fjarlægð.
- 3 mánaða: Barnið hættir að leika sér eða gráta þegar talað er við það eða þegar það heyrir óvænt hljóð.
- 6 mánaða: Barnið gegnir nafni og leitar að óvæntum hljóðum. Það er byrjað að snúa sér í áttina að hljóðum.
- 9 mánaða: Barnið snýr sér í áttina að hljóðum og hlustar á fólk tala.
- 1 árs: Barnið er byrjað að hlýða munnlegum skipunum og svara einföldum spurningum, t.d. "komdu", "viltu meira"
- 1 1/2 árs - 2 ára: Barnið hlýðir samtengdum skipunum, t.d. "náðu í boltann og settu hann á borðið".
- 2 1/2 árs - 3 ára: Barnið bendir á myndir (bolta, bangsa, skeið) eftir beiðni; þekkir umhverfishljóð (símhringingu, hundgá, sjónvarp, bank á hurð) og raddir heimilisfólksins.
- 4 ára: Barnið heyrir og skilur samtal fyrirhafnarlaust. Heyrir þegar kallað er úr næsta herbergi. Hlustar af athygli á sögur og samtal.
- 5 ára: Barnið heyrir og skilur talað mál að mestu. Engan grunar að barnið sé heyrnarskert.
Talað mál
Mjög er misjafnt hvenær börn byrja að skilja talað mál. Tal- og málþroski lýtur engum einföldum lögmálum, og ræður hér umhverfið að mestu. Án fyrirmynda og örvunar lærum við aldrei að tala. Með nokkrum fyrirvara mætti hins vegar líta á eftirfarandi sem eðlilegar væntingar:
- Fyrstu vikurnar: Barnið kurrar og gefur frá sér ánægjuhljóð.
- 3 mánaða: Barnið babblar og endurtekur oft sömu hljóðin. Grátur barnsins er nokkuð mismunandi eftir þörfum.
- 6 mánaða: Barnið babblar orðið heil ósköp og framleiðir alls kyns hljóð.
- 9 mánaða - 1 árs: Barnið hefur gaman af og apar eftir hljóðum og notar röddina til að ná athygli. Babblið er farið að hljóma líkt og talmál.
- 1 árs - 1 1/2 árs: Barnið byrjar að nota skiljanleg orð.
- 1 1/2 - 2 ára: Orðaforðinn er farinn að aukast talsvert. Mörg börn eru farin að nota 1-2 orða spurningar og setja saman tvö orð, t.d. "meiri mjólk".
- 2-3 ára: Barnið byrjar að setja saman 2-3 orða setningar og spyr mikið. Orðaforði eykst upp í 200-300 orð. Barnið hefur ánægju af því að nefna hluti.
- 4 ára: Barnið notar flest hljóð óbjöguð nema e.t.v. r, s og þ.
- 5 ára: Barnið notar öll hljóð óbjöguð nema e.t.v. r og s. Röddin hljómar eðlilega.
Takið eftir!
Einn er sá áhættuþáttur sem aldrei má gera lítið úr, og það er grunur foreldra um skerta heyrn barnsins. Reynslan hefur sýnt að stöku sinum sleppa börn í gegnum þéttriðið net heilsugæslunnar, og oft skjóta vandamálin upp kollinum nánast upp úr þurru. Kemur þá til kasta athugulla foreldra. Þótt erfitt sé að skilgreina alla þá þætti í hegðun barnsins sem bent gætu á skerta heyrn mætti benda á eftirfarandi:
- Barnið rumskar ekki við hávaða
- Barnið gegnir ekki kalli
- Barnið tjáir sig mikið með látbragði
- Barnið virðist skilja betur ef það sér framan í þann sem talar
- Barnið er kvefsækið og fær oft "í eyrun"
- Kvartanir frá dagvistarstofnun, leikskóla eða skóla
Grunnurinn að óbjöguðu, töluðu máli er lagður þegar á fyrsta ári. Það getur skipt sköpum að heyrnarskerðing greinist sem fyrst. Þótt heyrnarskerðing sé oft ekki "læknanleg" er yfirleitt alltaf hægt að hjálpa barninu á einhvern hátt.
Ef foreldrar vísa fullheyrandi barni í heyrnarmælingu flokkast slíkt aldrei undir "móðursýki" heldur umhyggju. Oftar en ekki hafa foreldrar á réttu að standa.
Það er aldrei of snemmt að heyrnarmæla barn. Leitaðu hjálpar ef þú hefur einhverjar áhyggjur.
Áhættuþættir
Ætla má að 1-2% íslenskra barna fæðist með heyrnarskerðingu sem þarfnast sérstakrar meðferðar eða sérkennslu. Stefbt er að því að leita uppi alvarlegustu tilfellin á fæðingastofnunum um allt land, þannig ap hefja megi meðferð sem allra fyrst. Ef heyrnin er skert að einhverju ráði lærir barnið ekki að tala óbjagað.
Reynslan hefur sýnt að heyrnarskerðing í frumbernsku tengist ákveðnum "áhættuþáttum". Með hliðsjón af þessum áhættuþáttum velja heilsugæsluaðilar þau börn sem þarfnast heyrnarmælingar. Þessi börn eru fyrst prófuð með einföldu leitarprófi. Ef þau svara ekki nógu vel er þeim vísað í mælingu á Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Eftir nákvæma rannsókn er svo hafin frekari meðferð, ef þurfa þykir.
Auk þeirra áhættuþátta sem finna má í meðgöngu- og fæðingarsögu geta foreldrar veitt mikilvægar upplýsingar, og er hér fyrst og fremst átt við ættarsögu. Mikilvægt er að þeir sem annast barnið fái upplýsingar um heyrnarskerðingu í ættinni samkvæmt forskrift sem fram kemur undir fyrirsögninni "Ættarsaga" hér á eftir. Foreldrar eru hvattir til að veita umbeðnar upplýsingar.
Ættarsaga
Ef vitað er um arfgenga heyrnarskerðingu í ætt barnsins er foreldrum eindregið bent á að tilkynna það heilsugæsluaðilum á fæðingarstofnuninni. Einungis er hér átt við nánustu skyldmenni barnsins, þ.e.
- systkini barnsins og börn þeirra
- foreldra barnsins, systkini foreldra og börn þeirra.
Til þess að þessi skyldmenni flokkist sem heyrnarskert þurfa það að hafa notað heyrnartæki innan við 15 ára aldur eða stundað nám í heyrnleysingjaskóla.
Munið að það er ekki eftir neinu að bíða. Best er að hefja greiningu og meðferð sem allra fyrst.
