Heyrnar- og talmeinastöð Íslands, HTÍ, hefur verið starfrækt frá árinu 1979 og er til húsa að Háaleitisbraut 1. Frá árinu 1966 voru heyrnarmælingar gerðar á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur. HTÍ er ætlað að þjóna heyrnarlausum, heyrnarskertum og þeim sem eru með heyrnar- og/eða talmein. Hlutverk hennar er m.a. að sjá um heyrnarmælingar og afgreiðslu heyrnartækja og annarra hjálpartækja, auk þess að veita fræðslu og þjálfun í notkun þeirra.
Flestir sem hingað koma eru komnir yfir miðjan aldur. Um 70% þeirra eru sjötíu ára eða eldri, 20% eru börn og 10% eru fólk í aldurshópnum 19 – 70 ára. Flest börn sem koma í heyrnarmælingu útskrifast sem “eðlilega heyrandi”. Oft er það liður í að greina þroska barnsins, m.a. málþroska, að ganga úr skugga um að barnið heyri. Um 130 börn á Íslandi eru með heyrnartæki, rúmlega 40 börn eru heyrnarlaus/heyrnarskert á öðru eyra og 10 börn eru með kuðungsígræðslutæki.
Heyrnardeyfa fylgir hækkandi aldri og um fertugt má gera ráð fyrir því að heyrninni fari að hraka. Í flestum tilfellum læðist heyrnarskerðingin að okkur og nálægt sjötugu getur reynst nauðsynlegt að fá heyrnartæki. Þetta er þó alltaf einstaklingsbundið. Síðustu ár hafa miklar framfarir orðið í gerð heyrnartækja og öðrum hjálparbúnaði fyrir heyrnarskerta/heyrnarlausa. Með stafrænni tækni er hægt að ná fram betri hljóðvinnslu og tækin hafa stöðugt orðið minni, léttari og þægilegri í notkun. Þá bjóða þau mörg upp á sveigjanleika í notkun, þ.e. möguleika á að breyta stillingum eftir því í hvaða umhverfi einstaklingurinn er hverju sinni.
Hönnun tækja hefur tekið framförum og áhersla verið lögð á það að tækin séu sem minnst. Á tímabili voru um 70% allra heyrnartækja, sem afgreidd voru frá okkur nett tæki sem komið er fyrir í hlustinni. Á liðnu ári hefur orðið mikil breyting á þessu því með nýrri tækni hafa komið á markað svokölluð ”opin tæki”. Hlustarstykkið er opið og gefur möguleika á loftun. Tækin eru lítil og þeim er komið fyrir á bak við eyrað. Allra nýjustu tækin eru þannig gerð að hluti tækisins er bak við eyrað, en hluti þess í hlustinni. Slangan sem liggur frá tækinu inn í eyrað er orðin mun grennri en áður sem gerir það líka að verkum að tækið verður minna áberandi.
Miklar og hraðar nýjungar eru ekki alltaf bara til góðs því stundum eru hlutir sem áður þóttu nauðsynlegir og sjálfsagðir látnir víkja fyrir smæðinni og útlitinu. Nú er t.d. ekki alltaf T-spóla í heyrnartækjum eins og áður var en þess má geta að T-spólan býður upp á þann möguleika fyrir notandann að hann getur stillt tæki sitt inn á hljóðkerfi sem eru m.a. í kirkjum og leikhúsum. Notandinn fær þá hljóðið beint í heyrnartækið, ótruflað af völdum annarra hljóða í umhverfinu. Við val á heyrnartækjum er því mikilvægt að gera sér grein fyrir því hvernig og hvar á að nota þau. Meiri litadýrð einkennir heyrnartækin en áður og fást þau nú í mörgum litum. Hægt er að fá fjarstýringu með flestum heyrnartækjum og auðveldar það skiptingu á milli kerfa. Auðvelt er að sjá á fjarstýringunni á hvaða kerfi tækin eru stillt á hverjum tíma og einnig má nota hana til þess að hækka eða lækka í tækjunum, öðru eða báðum. Sum tæki hafa einnig þann eiginleika að þau stilla sig saman, þ.e. ef breytingar verða á öðru tækinu þá breytist hitt tækið í samræmi við það. Þá laga sum heyrnartæki sig að hljóðum umhverfisins og leitast við að dempa þau en magna upp talað mál.
Rafhlöður þarf í öll heyrnartæki og fyrir þá sem vilja vera umhverfisvænir er nú hægt að fá heyrnartæki með endurhlaðanlegum rafhlöðum. Ef heyrnartækið er sett í hleðslu að kvöldi er það tilbúið til notkunar morguninn eftir. Hleðsluboxið er einnig rakabox. Hleðslurafhlöður endast í u.þ.b. eitt ár.
Íslendingar eru afar nýjungagjarnir og vilja því ávallt fá það sem er nýjast hverju sinni. Oftast er það mikill kostur en þar á móti kemur að lítil reynsla er af tækjum sem nýkomin eru á markað. Stærsti hluti þeirra tækja sem nú er verið að selja eru tæki sem komu á markað á þessu ári. Vinsældir opnu tækjanna eru miklar og fara sívaxandi og eru um 25% heyrnartækja sem seld eru hjá HTÍ í þeim flokki. Kosturinn við opnu tækin er sá að ekki þarf að taka mót af eyranu og sérsmíða í hlustina heldur er valið úr þremur mismunandi stærðum af kúplum/töppum. Bilanatíðni heyrnartækja er yfirleitt ekki mikil og er tveggja ára ábyrgð á öllum heyrnartækjum. Reynslan hefur þó sýnt að heyrnartæki sem eru í hlustinni þurfa heldur meira viðhald þar sem mergur og önnur óhreinindi eiga nokkuð greiðan aðgang inn í tækið. Þetta eru ekki alvarlegar bilanir en hvimleiðar fyrir notendur því þeir þurfa að vera tækjalausir meðan á viðgerð stendur. Þegar “bak við eyrað” – tæki bilar er hins vegar hægt að fá lánað tæki á meðan gert er við það.
Heyrnar- og talmeinastöðin er með tæki frá þremur framleiðendum; Widex, Phonak og Siemens. Allir þessir framleiðendur bjóða mikið úrval heyrnartækja sem henta öllum aldurshópum með flestar tegundir heyrnarskerðingar. Hverju tæki er ætlað að ná yfir ákveðið svið heyrnarskerðingar og ræðst því val á heyrnartæki af því. Ríkissjóður tekur þátt í greiðslu á heyrnatækjum á fjögurrra ára fresti og fer greiðsluþátttakan eftir því hversu mikil heyrnarskerðingin er. Börn, 18 ára og yngri, þurfa þó hvorki að greiða fyrir heyrnartæki né rafhlöður.
Samskiptatæki
Þróunin hefur ekki aðeins náð til heyrnartækjanna heldur hefur annar búnaður eins og FM-búnaður líka þróast hratt. Búnaðurinn er orðinn mun auðveldari í notkun og aðgengilegur fyrir flesta. FM-búnaður skiptist í tvo hluta, móttakara og sendi. Móttakarinn er ýmist festur á heyrnartækið sjálft eða borinn um hálsinn. Eins má hafa hann innanklæða ef þess er óskað. Einnig eru fáanleg heyrnartæki með innbyggðum FM-móttakara. Hönnun sendanna minnir einna helst á farsíma nema þeir eru minni og léttari. Búnaðurinn er góð viðbót fyrir þá sem eru verulega heyrnarskertir því hann má tengja bæði við sjónvarp og útvarp. Einnig er hægt að nota hann á fundum, fyrirlestrum eða í samræðum, t.d í veislum þar sem mikill kliður er. Búnaðurinn fæst niðurgreiddur að uppfylltum ákveðnum heyrnarskilyrðum en þau fela í sér að heyrn á betra eyranu þarf að vera verri en 50 dB. Ef þessi skilyrði eru uppfyllt greiðir notandinn 20% af verði búnaðarins.
Blikkljós og klukkur
Búnaður sem breytir hljóðum í ljós eða titring er mikilvægur. Hægt er að fá búnað fyrir síma(hringingu), dyrabjöllu, vekjaraklukku og reykskynjara. Þessi búnaður hentar vel fyrir þá sem eru annað hvort heyrnarlausir eða verulega heyrnarskertir. Þá eru einnig til tónmöskvapúðar fyrir sjónvörp og útvörp. Ef skoða á hjálparbúnaðinn er ágætt að panta tíma þannig að hægt sé að fara yfir þær þarfir sem búnaðinum er ætlað að uppfylla, þ.e. hvernig á að nota hann og hvar.
Hér hefur ekkert verið fjallað um talmein en stofnunin veitir einnig þjónustu á því sviði. Talþjálfun er í boði fyrir heyrnarskerta, aðallega börn, en einnig fyrir þá sem hafa farið í kuðungsígræðslu. Þá er hægt að fá talmagnara leigða fyrir þá sem eru með veika rödd. Talþjálfun annarra barna en heyrnaskertra hefur farið fram hjá sjálfstætt starfandi talmeinafræðingum eða í skólum.
Guðrún Gísladóttir.
Framkvæmdastjóri
Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands
